KAAN ilk uçuş: 21 Şubat 2024'te 13 dakika ve F110 motorları

KAAN ilk uçuşunu 21 Şubat 2024'te yaptı ve havada 13 dakika kaldı. Uçağın gövdesi tamamen Türk üretimi; TUSAŞ tarafından yapıldı. Buna karşılık uçakta iki adet yabancı motor bulunuyor: GE Aerospace F110. O gün kanıtlanan şey gövde, açık kalan başlık ise motor.

21 Şubat 2024'te tam olarak ne oldu?

Bir uçağın ilk uçuşu, gösteriden çok bir doğrulama adımıdır. 21 Şubat 2024'te KAAN havalandı ve 13 dakika sonra indi. Bu kısa süre, programın hedeflerine ulaştığı anlamına gelmez; test uçuşları en düşük riskli zarftan başlayıp kademeli genişler. Ama ilk uçuş, tasarımın kâğıttan çıkıp bütün olarak çalıştığını gösterir: yapı, uçuş kontrol sistemi, iniş takımı, sistemler ve motorlar bir arada, gerçek hava yükleri altında. KAAN ilk uçuş kaydı bu yüzden bir program için sembolik değil, teknik bir kilometre taşı sayılır.

Gövde Türk, motor yabancı: bu nasıl mümkün?

Uçağın gövdesi tamamen Türk üretimi. Motor tarafında ise iki adet GE Aerospace F110 var. Aynı tablo Kızılelma için de geçerli: uçak tamamen Türk, motoru Ukrayna'dan. İlk bakışta çelişki gibi görünen bu durumun sebebi basittir — gövde ile motor, aynı sanayi kolunun iki parçası değil, farklı yetenek aileleridir. Gövde tarafı aerodinamik, yapı ve sistem entegrasyonu ister. Motor tarafı ise malzeme bilimi, hassas döküm, kaplama ve termodinamiğin uzun soluklu birikimine dayanır. Bir ülke birinde ileri, diğerinde henüz yolda olabilir; olağan dışı bir şey değildir.

Jet motorunu zorlaştıran şey neden sıcaklık?

Ölçek şu kıyasla kavranıyor: bir ev fırını yaklaşık 250 °C'ye çıkar, bir jet motorunun içindeki sıcaklık ise 1.400 °C'yi aşar. Bu kadar sıcak bir ortamda ateşin doğrudan vurduğu metal, hedef sıcaklığa gelmeden erimeye başlar. Yani motorun sıcak bölümü, malzemesinin dayanabileceği sınırın üzerinde bir ortamda çalışmak zorundadır. Uçağın geri kalanında karşılığı olmayan bir sorundur bu; gövdeyi yapabilmek motoru yapabilmeyi getirmez.

Türbin kanadını ayakta tutan iki numara nedir?

Birincisi film soğutma. Türbin kanadı içi boş üretilir; içinden geçirilen hava, yüzeydeki deliklerden dışarı çıkarak metalin üzerinde ince bir soğuk hava perdesi oluşturur. Kanat sıcak gaza doğrudan değil, bu perdenin arkasından maruz kalır. İkincisi tek kristal kanat. Sıradan metaller içeride çok sayıda küçük kristalden oluşur ve bu kristallerin birleştiği tane sınırları yüksek sıcaklıkta en zayıf noktadır. Tek kristal kanatta metal, tek parça olarak ve içinde ek yeri ya da tane sınırı kalmayacak biçimde dondurulur. İki numara birleştiğinde, erime noktası aşılmadan çok yüksek sıcaklıkta çalışabilen bir parça ortaya çıkar.

Türkiye jet motoruna nasıl bir sırayla yaklaşıyor?

Yol haritası basamak basamak ilerliyor. İlk basamak insansız uçak motoru PD170; Aksungur bu motorla 40.000 fite çıktı. İkinci basamak helikopter motoru TS1400; 1.740 beygir gücünde ve Gökbey'de kullanılıyor. Üçüncü basamak jet motoru. Bu sıralamanın mantığı, her basamağın bir üsttekinin ihtiyaç duyduğu sıcak bölüm tecrübesini, test altyapısını ve üretim disiplinini biriktirmesi. Dolayısıyla ilerlemenin göstergesi tek bir duyuru değil, aynı parçanın istikrarlı biçimde üretilebilmesi.

İlk uçuş neyi kanıtladı, neyi kanıtlamadı?

13 dakikalık uçuş, gövdenin ve entegrasyonun bir bütün olarak uçabildiğini gösterdi. Kanıtlamadığı şey ise motor bağımsızlığı. Bugün KAAN'ı havada tutan itki F110'lardan geliyor; Kızılelma'nınki Ukrayna'dan. Bu ayrımı net tutmak, programı ne olduğundan fazla ne de az göstermemek için önemli. Uçak tarafı ölçülebilir bir eşiği geçti; motor tarafı ise malzeme ve üretim olgunluğunun kendi takvimine göre ilerliyor.

Bundan sonra hangi göstergelere bakmalı?

Motor tarafındaki ilerlemeyi takip etmek isteyen için en anlamlı işaretler, tek tek duyurulardan çok süreklilik gösteren teknik başlıklardır: türbin giriş sıcaklığında ulaşılan seviye, süperalaşım malzemelerin geliştirilmesi, tek kristal döküm kabiliyetinin üretim hattına taşınması ve kanat içi soğutma kanallarının seri üretimde tekrarlanabilir biçimde açılabilmesi. Bunların yanında test kapasitesi de belirleyici; bir motorun ilk kez çalışması ile binlerce saat güvenle çalışması arasındaki mesafeyi ancak uzun süreli testler kapatır. Aynı çerçevede TUSAŞ Motor Sanayii ve TÜBİTAK MAM gibi kurumların malzeme ve süreç çalışmaları, jet motoru basamağının ne zaman çıkılabileceğine dair en somut ipuçlarını veriyor.

Sık sorulan sorular